Trong vài năm gần đây, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đã khiến nhiều ngành nghề, cả ở Việt Nam lẫn trên thế giới, phải nhìn nhận lại cách thức vận hành, đào tạo và hoạch định chính sách lao động. AI không còn là khái niệm chỉ xuất hiện trong phòng thí nghiệm; nó đang thâm nhập vào sản xuất, dịch vụ, tài chính, y tế, giáo dục và cả nghệ thuật — làm thay đổi cả cách tạo ra và phân phối giá trị trong nền kinh tế. Ở góc độ kinh tế vĩ mô, AI hứa hẹn tăng năng suất lao động, giảm chi phí vận hành và mở đường cho các sản phẩm, dịch vụ mới. Tuy nhiên, tác động tế nhị đến thị trường lao động đòi hỏi đánh giá thận trọng.
Đầu tiên, cần phân biệt hai dạng tác động: dịch chuyển lao động (labor displacement) và nâng cấp kỹ năng (skill upgrading). Ở mức độ dịch chuyển, AI có thể tự động hóa các công việc lặp đi lặp lại, dựa trên quy tắc hoặc xử lý dữ liệu lớn — chẳng hạn công việc nhập liệu, kiểm kê, phân loại ảnh, hay một số thủ tục pháp lý và kế toán cơ bản. Với nền kinh tế Việt Nam vốn có tỷ lệ lao động làm việc trong các ngành có nhiều công đoạn lặp lại, rủi ro mất việc ở những nhóm này là đáng chú ý. Tuy nhiên song song đó, AI cũng tạo ra nhu cầu mới về kỹ sư dữ liệu, chuyên viên triển khai AI, chuyên gia bảo mật, và cả nhân lực giỏi khai thác dữ liệu để cải tiến sản phẩm.
Thứ hai, yếu tố chuỗi giá trị. Trong nhiều doanh nghiệp Việt, việc ứng dụng AI ban đầu sẽ tập trung ở những vị trí đem lại giá trị kinh tế rõ ràng: tối ưu hóa logistics, chăm sóc khách hàng tự động, đánh giá rủi ro tín dụng, tự động hoá dây chuyền sản xuất. Những doanh nghiệp đầu tư đúng sẽ gia tăng lợi thế cạnh tranh, trong khi doanh nghiệp nhỏ chưa sẵn sàng có thể bị đẩy ra khỏi chuỗi giá trị nếu không chuyển đổi kịp thời. Do đó, câu chuyện không chỉ là “AI lấy việc của người lao động” mà là “ai chuyển đổi quản trị và chuỗi cung ứng để tận dụng AI”.
Thứ ba, thách thức chính sách và xã hội. Nhà nước cần cân bằng giữa khuyến khích đổi mới công nghệ và bảo vệ người lao động bị tác động. Chính sách nên hướng tới: (1) đào tạo lại (reskilling) và nâng cao kỹ năng (upskilling) cho lực lượng lao động; (2) khuyến khích doanh nghiệp nhỏ tiếp cận công cụ AI qua chương trình hỗ trợ, voucher hoặc cơ chế thuế; (3) bảo đảm an sinh xã hội cho những nhóm chịu tổn thương trong quá trình chuyển đổi; (4) quy định về thuế, quyền sở hữu dữ liệu và trách nhiệm pháp lý khi AI gây tổn thất.
Thứ tư, vấn đề phân phối lợi ích. Nếu lợi ích của AI tập trung nhiều ở các tập đoàn lớn, bất bình đẳng thu nhập có thể gia tăng. Việt Nam cần chủ động tạo môi trường cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, startup công nghệ tiếp cận vốn và nhân lực; đồng thời phát triển các trung tâm đào tạo nội địa phù hợp với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Cuối cùng, khuyến nghị cho người lao động và doanh nghiệp. Người lao động nên tập trung vào kỹ năng khó tự động hóa: tư duy phản biện, sáng tạo, quản lý dự án, giao tiếp liên văn hoá, và kỹ năng số cơ bản như phân tích dữ liệu. Doanh nghiệp cần lập lộ trình ứng dụng AI thực tế, ưu tiên các bài toán mang lại ROI rõ ràng, và xây dựng chương trình đào tạo cho nhân viên. Nhà nước và các tổ chức giáo dục cần nhanh chóng cập nhật chương trình đào tạo để phù hợp với xu hướng toàn cầu.
AI là xu hướng tất yếu và mang lại cơ hội lẫn thách thức cho kinh tế Việt Nam. Thành công không đến từ việc tránh né công nghệ mà từ khả năng quản lý chuyển đổi: đào tạo con người, điều chỉnh chính sách xã hội, và tạo điều kiện để lợi ích từ AI được phân phối công bằng hơn.
